TIN TỨC
Nếu lịch sử là một dòng sông, thì người Phoenicia chính là những người chèo thuyền điệu nghệ nhất trên dòng sông ấy. Họ không để lại những kim tự tháp khổng lồ như người Ai Cập, nhưng họ lại nắm giữ trong tay chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa của sự phù hoa và tráng lệ: Màu tím Tyrian và Nghệ thuật thủy tinh.
Khi bước chân vào Bảo tàng Quốc gia Beirut, đứng lặng im trước những tủ kính trưng bày dưới ánh đèn vàng vọt, tôi chợt nhận ra mình không chỉ đang ngắm nhìn những hiện vật vô tri. Tôi đang đối diện với những bằng chứng sống động của một nền văn minh từng thống trị cả Địa Trung Hải bằng tài năng thương mại và đôi bàn tay thủ công trác tuyệt.
Hôm nay, hãy cùng Hay Tour ngược dòng thời gian về 3000 năm trước, dạo bước trên bờ biển Lebanon để lắng nghe câu chuyện về hai di sản vĩ đại nhất của người Phoenicia.
MÀU TÍM TYRIAN - KHI QUYỀN LỰC ĐƯỢC ĐỊNH GIÁ BẰNG SINH MẠNG VÀ MÙI HƯƠNG
Trong thế giới cổ đại, màu sắc là sự phân chia giai cấp. Và trên đỉnh cao nhất của tháp quyền lực ấy là màu tím Tyrian (Tyrian Purple) – thứ màu sắc huyền bí được sinh ra từ thành phố Tyre (thành phố Sur ngày nay của Lebanon).
Vậy cái giá của sự phù hoa này đắt đỏ đến mức nào?
Người ta vẫn thường nói: "Cái đẹp đòi hỏi sự hy sinh". Với màu tím Tyrian, sự hy sinh ấy là khủng khiếp. Ít ai ngờ rằng, để nhuộm được một dải áo choàng của Hoàng đế La Mã, người Phoenicia đã phải đánh đổi bằng sự hủy diệt của hàng triệu sinh linh bé nhỏ.
Màu nhuộm này không đến từ cây cỏ, mà được chiết xuất từ tuyến nhầy của một loài ốc biển săn mồi có tên là Murex (ốc gai). Quy trình sản xuất là một cơn ác mộng về khứu giác nhưng lại là một phép màu về hóa học. Những người thợ phải đập vỡ vỏ ốc, lấy đi phần tuyến nhỏ xíu, ướp muối và nấu chúng trong những vạt chì khổng lồ dưới ánh mặt trời thiêu đốt.
Con số thống kê khiến bất kỳ ai cũng phải rùng mình: Cần tới 12.000 con ốc Murex chỉ để chiết xuất ra 1,4 gram thuốc nhuộm nguyên chất – vừa đủ để nhuộm gấu của một chiếc áo đơn sơ. Chính vì sự khan hiếm cùng cực đó, vào thế kỷ thứ 4 sau Công nguyên, giá của một pound thuốc nhuộm tím Tyrian tương đương với một nửa pound vàng ròng.
Các sử gia La Mã từng ghi lại rằng, những xưởng nhuộm ở Tyre bốc lên một mùi hôi thối nồng nặc của thịt ốc phân hủy, khủng khiếp đến mức chúng phải được di dời ra xa khu dân cư. Nhưng với giới quý tộc, đó là "mùi của tiền".
Màu tím Tyrian không giống bất kỳ loại thuốc nhuộm nào khác. Nó không phai đi theo thời gian. Ngược lại, dưới ánh nắng gay gắt của Địa Trung Hải, nó càng trở nên rực rỡ, chuyển từ sắc đỏ tía sang tím than đầy mê hoặc. Chính đặc tính "bất tử" này đã khiến nó trở thành biểu tượng hoàn hảo cho quyền lực vĩnh cửu của các bậc đế vương.
Đã có thời, mặc màu tím là một đặc quyền, thậm chí là một tội ác nếu bạn không đủ tư cách. Hoàng đế Nero từng ra sắc lệnh xử tử bất kỳ ai dám mặc màu tím Tyrian, bởi ông cho rằng đó là màu chỉ dành riêng cho Chúa trời và người đại diện của Ngài. Cụm từ "Born to the purple" (hay còn gọi là sinh ra trong nhung lụa) cũng từ đây mà ra, ám chỉ những đứa trẻ hoàng gia được sinh ra trong những căn phòng treo rèm tím, được quấn tã lụa tím ngay từ khi lọt lòng.
THỦY TINH PHOENICIA - NGHỆ THUẬT NẮM BẮT HƠI THỞ
Nếu màu tím Tyrian là sự mê hoặc của sắc màu, thì thủy tinh Phoenicia là cuộc cách mạng của ánh sáng và hình khối.
Khi lang thang trong bảo tàng Beirut, nhiều du khách của tôi đã tranh luận nảy lửa: "Đây là gốm hay thủy tinh?". Câu hỏi ấy ngây ngô nhưng lại chạm đúng vào bản chất lịch sử. Bởi lẽ, trước khi người Phoenicia tạo ra cuộc cách mạng, thủy tinh thực sự trông hệt như đá quý hoặc gốm men.
Thuở ban đầu: Khi thủy tinh đặc như đá
Trước thế kỷ 1 TCN, thủy tinh là một thứ xa xỉ phẩm nặng nề. Người thợ phải dùng kỹ thuật "tạo lõi cát" (core-forming): họ nặn một cốt đất sét, rồi nhúng vào thủy tinh nóng chảy, hoặc quấn những sợi thủy tinh dẻo quanh lõi đó.
Đó là lý do tại sao những chiếc bình cổ mà chúng ta thấy trong tủ kính bảo tàng thường đục ngầu, dày dạn và có những đường vân zigzag (lông vũ) vàng, xanh, trắng chạy quanh thân. Chúng được làm ra để giả lập các loại đá quý như Lapis Lazuli hay Turquoise. Người Phoenicia, với bản năng thương mại sắc bén, đã tạo ra những món "trang sức giả" tuyệt mỹ này để bán cho tầng lớp trung lưu khao khát sự sang trọng.
Cuộc cách mạng của hơi thở: Ống thổi thủy tinh
Nhưng thiên tài của người Phoenicia chỉ thực sự bùng nổ vào khoảng thế kỷ 1 TCN, tại vùng bờ biển Sidon và Tyre. Tại đây, một người thợ vô danh nào đó đã phát hiện ra rằng: Nếu dùng một ống kim loại dài, lấy một chút thủy tinh lỏng ở đầu và thổi hơi vào, cục thủy tinh ấy sẽ phồng lên như một bong bóng xà phòng.
Kỹ thuật "Thổi thủy tinh" (Glassblowing) ra đời.
Đây có thể coi là một trong những phát minh quan trọng nhất trong lịch sử vật liệu của nhân loại.
* Về mặt thẩm mỹ: Lần đầu tiên, con người tạo ra được những vật dụng trong suốt, mỏng manh như cánh ve, cho phép nhìn thấy màu sắc của rượu vang hay nước hoa sóng sánh bên trong.
* Về mặt kinh tế: Nó biến thủy tinh từ một vật phẩm hoàng gia thành đồ dùng đại chúng. Tốc độ sản xuất tăng lên gấp bội, giá thành giảm xuống. Người Phoenicia, một lần nữa, lại mang những chiếc bình trong veo ấy lên tàu, giong buồm đi khắp Địa Trung Hải, từ Rome đến Carthage, từ Hy Lạp đến Ai Cập.
Nhà sử học Pliny the Elder đã kể lại một giai thoại lãng mạn về nguồn gốc thủy tinh: Rằng những thương nhân Phoenicia, khi nấu ăn trên bãi biển sông Belus, đã kê nồi bằng những tảng muối Natron. Lửa nóng nung chảy muối, hòa quyện với cát trắng mịn màng của bờ biển Lebanon, tạo ra dòng chảy trong suốt kỳ diệu.
Dù khoa học hiện đại chứng minh rằng ngọn lửa bếp củi khó lòng đủ nhiệt độ để nung chảy cát, nhưng câu chuyện ấy vẫn đẹp. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, chính vùng đất Lebanon này, với cát trắng (Silica), với tro thực vật và sự tài hoa của con người, là cái nôi nuôi dưỡng nên vẻ đẹp long lanh mà thế giới đang thụ hưởng.
Rời khỏi bảo tàng, để lại sau lưng những chiếc bình nhỏ xíu từng đựng nước mắt của những người đàn bà La Mã, những dải lụa nhuộm màu máu và mồ hôi của hàng ngàn thợ thủ công, lòng tôi trĩu nặng những suy tư.
Người Phoenicia đã biến mất. Ngôn ngữ của họ đã thất truyền. Những thành phố huy hoàng như Tyre hay Sidon đã trải qua bao cuộc bể dâu của chiến tranh và động đất. Nhưng di sản của họ thì vẫn sống, rực rỡ và kiêu hãnh.
Mỗi khi chúng ta nâng một ly rượu vang trong suốt lên ngắm nghía, hay trầm trồ trước một tấm lụa màu tím thẫm sang trọng, đó là lúc chúng ta đang vô tình chạm vào lịch sử. Chúng ta đang chạm vào những sáng tạo vĩ đại của một dân tộc dám dong buồm ra khơi khi cả thế giới vẫn còn sợ hãi biển cả.
Đến với Lebanon, đến với Hay Tour của anh em nhà chúng tôi, không chỉ là để tham quan hay chụp ảnh. Đó là hành trình để chạm tay vào quá khứ, để hiểu rằng đằng sau mỗi hiện vật vô tri trong bảo tàng là cả một thiên sử thi về trí tuệ và khát vọng của con người.
Khép lại câu chuyện về sắc tím đế vương, tôi chợt nhớ đến Marcus Aurelius – vị Hoàng đế La Mã vĩ đại, người từng khoác lên mình chính những tấm áo bào tím Tyrian quyền lực ấy. Dù đứng trên đỉnh cao danh vọng, ông lại để lại cho hậu thế một lời nhắc nhở thấm thía:
"Những điều bạn suy ngẫm sẽ quyết định phẩm chất con người bạn. Linh hồn bạn sẽ nhuốm màu của những ý nghĩ ấy."
Sắc tím Tyrian có thể là đỉnh cao của sự phù hoa bên ngoài, nhưng chính màu sắc của tư duy và tâm hồn mới là thứ định hình nên giá trị đích thực của một con người. Hy vọng rằng, mỗi chuyến đi cùng Hay Tour không chỉ giúp bạn nhìn thấy những sắc màu rực rỡ của thế giới, mà còn làm phong phú thêm "màu sắc" trong tâm hồn mình.
Hãy đi, để thấy mình bé nhỏ trước lịch sử, và để trân trọng hơn những giá trị văn minh nhân loại.
Truong Tran - Hay Tour
