TIN TỨC
Châu Nam Cực, hay còn được mệnh danh là "Lục địa trắng", là một trong những vùng đất bí ẩn, khắc nghiệt và cũng hấp dẫn nhất trên Trái Đất. Không giống như bất kỳ châu lục nào khác, nơi đây không có cư dân bản địa sinh sống cố định, không có quốc gia độc lập và gần như toàn bộ bề mặt bị chìm dưới một lớp băng khổng lồ. Tuy nhiên, đằng sau vẻ ngoài hoang vu và lạnh lẽo ấy là một thế giới tự nhiên vô cùng kỳ vĩ, với vị trí địa lý độc tôn, diện tích khổng lồ và những dãy núi cao chót vót đâm xuyên qua tầng băng vĩnh cửu.
1. Vị trí địa lý: Nơi tận cùng của thế giới
Châu Nam Cực nằm ở cực Nam của Trái Đất, gần như hoàn toàn nằm trong Vòng Nam Cực (vĩ tuyến 66° 33' Nam). Lục địa này bao quanh điểm Nam Cực địa lý và được bao bọc tứ phía bởi Nam Đại Dương (Southern Ocean) – một vùng biển hoang dã và đầy bão tố được tạo nên từ sự hội tụ của Nam Thái Bình Dương, Nam Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương.
Vị trí địa lý đặc biệt này mang lại cho châu Nam Cực những đặc điểm khí hậu và tự nhiên vô tiền khoáng hậu:
* Sự cô lập tuyệt đối: Châu Nam Cực cách mũi phía nam của Nam Mỹ (Mũi Horn) khoảng 1.000 km qua eo biển Drake sóng gió, cách Úc khoảng 2.500 km và cách Nam Phi khoảng 4.000 km. Sự cô lập về mặt địa lý này khiến hệ sinh thái nơi đây vô cùng đặc thù, nguyên sơ và ít chịu tác động trực tiếp từ các hoạt động sinh hoạt thường ngày của con người.
* Đêm vùng cực và ngày vùng cực: Do độ nghiêng của trục Trái Đất, vị trí nằm ở mỏm cực Nam khiến châu Nam Cực trải qua hiện tượng ngày và đêm kéo dài suốt nhiều tháng ròng rã. Vào mùa đông (từ tháng 4 đến tháng 9), mặt trời không hề ló rạng, toàn bộ lục địa chìm trong bóng tối và cái lạnh cắt da cắt thịt. Ngược lại, vào mùa hè (từ tháng 10 đến tháng 2 năm sau), mặt trời chiếu sáng 24/24 giờ, tạo nên hiện tượng "đêm trắng".
* Trung tâm điều hòa khí hậu toàn cầu: Vị trí đặc thù và khối lượng băng tuyết khổng lồ biến châu Nam Cực thành một "máy điều hòa nhiệt độ" của cả hành tinh. Lớp băng trắng xóa giúp phản xạ bức xạ mặt trời trở lại không gian, đồng thời vùng biển lạnh giá bao quanh giúp chi phối, tạo ra các dòng hải lưu lớn đi khắp các đại dương trên thế giới.
2. Diện tích và quy mô: Lục địa khổng lồ dưới lớp băng
Nhiều người thường lầm tưởng châu Nam Cực chỉ là một tảng băng trôi nổi khổng lồ trên biển giống như Bắc Cực. Trên thực tế, dưới lớp băng vĩnh cửu ấy là một nền đá lục địa thực thụ với cấu tạo địa chất phức tạp và diện tích vô cùng rộng lớn.
Tổng diện tích của châu Nam Cực ước tính khoảng 14,2 triệu km vuông (tương đương khoảng 5,5 triệu dặm vuông). Với con số này, châu Nam Cực là lục địa lớn thứ năm trên thế giới, chỉ đứng sau châu Á, châu Phi, Bắc Mỹ và Nam Mỹ. Nó lớn gấp gần hai lần lục địa Úc và xấp xỉ 1,5 lần diện tích của toàn bộ lãnh thổ Hoa Kỳ.
Tuy nhiên, diện tích bề mặt thực tế của khu vực châu Nam Cực không cố định mà có sự biến đổi cực kỳ rõ rệt theo chu kỳ các mùa trong năm:
* Vào mùa hè: Diện tích bề mặt duy trì ở mức khoảng 14 triệu km vuông, chủ yếu là phần đất liền thực sự và các thềm băng vĩnh cửu bám chặt vào bờ biển.
* Vào mùa đông: Khi nhiệt độ giảm sâu kỷ lục, nước biển bao xung quanh lục địa bắt đầu đóng băng, tạo thành một lớp băng biển (sea ice) lan rộng ra mọi hướng. Lớp băng biển này có thể mở rộng diện tích bề mặt có thể tiếp cận của châu Nam Cực lên tới 20 - 30 triệu km vuông, tức là tăng gấp đôi diện tích so với mùa hè, trước khi chúng vỡ vụn và tan ra vào mùa xuân năm sau.
Một điều đáng kinh ngạc là khoảng 98% diện tích bề mặt châu Nam Cực được bao phủ hoàn toàn bởi băng. Lớp băng này có độ dày trung bình khoảng 1,9 km, và tại những nơi địa hình trũng sâu, độ dày của băng có thể lên tới gần 4,8 km. Tổng lượng băng tích tụ ở đây chiếm khoảng 90% lượng băng toàn cầu và chứa tới 70% lượng nước ngọt trên toàn Trái Đất. Các nhà khoa học ước tính rằng, nếu toàn bộ lượng băng ở châu Nam Cực tan chảy do biến đổi khí hậu, mực nước biển toàn cầu sẽ dâng cao thêm khoảng 60 mét, đủ sức nhấn chìm vô số các siêu đô thị và đồng bằng ven biển trên toàn thế giới.
3. Địa hình và những ngọn núi ngoạn mục
Mặc dù bề mặt trên cùng bị băng tuyết san phẳng, nhưng địa hình thực sự của châu Nam Cực lại không hề bằng phẳng. Nếu lột bỏ đi lớp băng vĩnh cửu, chúng ta sẽ thấy một thế giới với các thung lũng sâu thẳm hẻo lánh, những đồng bằng nhấp nhô và đặc biệt là một hệ thống núi non đồ sộ không thua kém bất kỳ lục địa lớn nào khác.
Xét về mặt cấu trúc địa chất và địa hình, châu Nam Cực được chia thành hai phần chính, bị ngăn cách rõ rệt bởi Dãy núi Xuyên Nam Cực (Transantarctic Mountains):
* Đông Nam Cực: Đây là phần lục địa già hơn, lớn hơn rất nhiều, cấu tạo chủ yếu là một nền đá cổ sinh và trên bề mặt là một bình nguyên băng khổng lồ, cao vút.
* Tây Nam Cực: Có diện tích nhỏ hơn, với địa hình nền đá bên dưới phức tạp hơn, bao gồm nhiều quần đảo được liên kết chặt chẽ với nhau bằng lớp băng vĩnh cửu dày đặc.
Dãy Xuyên Nam Cực là xương sống của lục địa này, trải dài khoảng 3.500 km từ biển Ross đến biển Weddell. Nó vinh dự nằm trong danh sách những dãy núi dài nhất thế giới. Dãy núi này đóng vai trò sống còn như một bức tường thành vĩ đại của tự nhiên, giúp giữ cho khối băng khổng lồ của Đông Nam Cực không bị trượt và đổ dồn về phía Tây Nam Cực rồi trôi ra biển.
Về độ cao, châu Nam Cực tự hào sở hữu những đỉnh núi sừng sững, mang đến thách thức tột độ cho mọi nhà leo núi và thám hiểm chuyên nghiệp trên thế giới. Dưới đây là những đỉnh núi và khối núi nổi bật nhất lục địa:
3.1. Khối núi Vinson (Vinson Massif) - Nóc nhà của Nam Cực
* Chiều cao: 4.892 mét (16.050 feet).
* Vị trí: Nằm trong dãy núi Sentinel, thuộc hệ thống Dãy núi Ellsworth, ở phần Tây Nam Cực.
Khối núi Vinson chính là điểm cao nhất tại châu Nam Cực. Ngọn núi này được đặt theo tên của Carl G. Vinson, một nghị sĩ Hoa Kỳ đã hết lòng ủng hộ và tài trợ cho công cuộc nghiên cứu, khám phá Nam Cực vào giữa thế kỷ 20. Đỉnh Vinson là một trong "Bảy đỉnh núi" (Seven Summits) – danh sách các đỉnh núi cao nhất của 7 lục địa trên thế giới mà mọi nhà leo núi đều khao khát một lần chinh phục. Mặc dù về mặt độ cao tuyệt đối, nó không cao bằng đỉnh Everest hay K2, nhưng việc chinh phục đỉnh Vinson được đánh giá là cực kỳ khó khăn. Nguyên nhân chủ yếu đến từ vị trí quá xa xôi hẻo lánh, hậu cần đắt đỏ, cái lạnh thấu xương (nhiệt độ vào mùa hè cũng chỉ ở mức -30°C đến -40°C) và những cơn bão tuyết dữ dội có thể ập đến bất cứ lúc nào.
3.2. Đỉnh Tyree (Mount Tyree)
* Chiều cao: 4.852 mét (15.919 feet).
* Vị trí: Cũng nằm trong dãy Sentinel, chỉ cách khối núi Vinson khoảng 13 km về phía tây bắc.
Đây là đỉnh núi cao thứ hai ở Nam Cực. Dù thấp hơn Vinson khoảng 40 mét, nhưng trong giới leo núi chuyên nghiệp, đỉnh Tyree được đánh giá là một thử thách khó khăn và nguy hiểm hơn rất nhiều về mặt kỹ thuật leo núi. Sườn núi dốc đứng, địa hình đá lẫn băng phức tạp khiến cho đến nay, số lượng người đặt chân lên đỉnh Tyree thành công còn rất ít ỏi, thực tế là còn ít hơn cả số người đã từng bay vào vũ trụ.
3.3. Đỉnh Kirkpatrick (Mount Kirkpatrick)
* Chiều cao: 4.528 mét (14.856 feet).
* Vị trí: Là đỉnh núi cao nhất của Dãy núi Xuyên Nam Cực, nằm trong khu vực dãy Queen Alexandra.
Không chỉ nổi bật về độ cao vòi vọi, đỉnh Kirkpatrick còn là một địa điểm mang tầm quan trọng cực lớn về mặt nghiên cứu cổ sinh vật học. Tại các sườn đá không bị băng bao phủ của ngọn núi này, các nhà khoa học đã khai quật được vô số hóa thạch khủng long (như loài khủng long ăn thịt Cryolophosaurus) và các loài thực vật cổ đại. Khám phá này đã cung cấp bằng chứng thép, chứng minh rằng hàng triệu năm trước, khi các lục địa còn chưa tách rời, châu Nam Cực từng là một vùng đất có khí hậu ôn đới ấm áp và sở hữu một hệ sinh thái động thực vật vô cùng phong phú.
3.4. Núi Erebus (Mount Erebus)
* Chiều cao: 3.794 mét (12.448 feet).
* Vị trí: Nằm trên Đảo Ross.
Núi Erebus không phải là ngọn núi cao nhất, nhưng lại là một trong những ngọn núi thu hút sự chú ý của giới khoa học nhất: Nó là ngọn núi lửa hoạt động mạnh nhất và nằm ở vĩ độ xa nhất về phía Nam của Trái Đất. Việc một ngọn núi lửa vẫn liên tục phun trào những cột khói, hơi nước và đôi khi là dung nham ngay giữa một môi trường băng giá có nhiệt độ -50°C tạo ra một cảnh tượng đối lập vô cùng siêu thực. Trong miệng núi lửa Erebus luôn tồn tại một hồ dung nham sôi sục hoạt động không ngừng nghỉ qua nhiều thập kỷ, một hiện tượng địa chất vô cùng hiếm gặp trên toàn thế giới.
4. Những ngọn núi "tàng hình" và ý nghĩa khí hậu học
Ngoài những đỉnh núi đâm xuyên qua tầng băng (những phần nhô lên này được các nhà khoa học gọi là nunatak), châu Nam Cực còn giấu kín những dãy núi vĩ đại dưới đáy sâu của lớp băng. Điển hình nhất là Dãy núi Gamburtsev nằm chìm sâu ở trung tâm Đông Nam Cực. Dãy núi này có quy mô lãnh thổ tương đương với toàn bộ dãy Alps hùng vĩ ở châu Âu, với các đỉnh núi vươn cao chừng 3.000 mét. Thế nhưng, toàn bộ dãy núi này hoàn toàn bị chôn vùi và biến mất dưới một lớp băng khổng lồ có độ dày lên tới hơn 600 mét, và con người chỉ có thể lập bản đồ về nó thông qua các công nghệ radar xuyên băng hiện đại.
Địa hình núi cao cộng hưởng với vị trí địa lý đã biến khí hậu tại Nam Cực trở thành nơi khắc nghiệt nhất Trái Đất. Đây là nơi duy trì đồng thời cả ba kỷ lục: lạnh nhất, nhiều gió nhất và khô hạn nhất hành tinh. Nhiệt độ thấp nhất từng được ghi nhận trong lịch sử khí tượng Trái Đất là -89,2°C (-128,6°F) tại Trạm nghiên cứu Vostok của Nga, nằm trên cao nguyên băng Đông Nam Cực. Thêm vào đó, mặc dù bị bao phủ bởi tới 90% lượng nước ngọt toàn cầu dưới dạng băng, Nam Cực thực chất lại là một "sa mạc" đúng nghĩa. Lượng giáng thủy (chủ yếu dưới dạng tuyết hạt nhỏ) hàng năm ở vùng trung tâm lục địa cực kỳ thấp, chỉ đo được khoảng 50 mm, tương đương với những sa mạc khô cằn nhất ở châu Phi.
Trương Trần- Hay tour
