TIN TỨC
Thuyền Albatros đã cập bến tại khu vực vịnh Mặt trăng. Chiếc xuồng Zodiac rẽ những con sóng đưa đoàn chúng tôi từ từ tiến vào bãi đáp của đảo Bán Nguyệt (Half Moon Island). Chào đón chúng tôi là bầy chim cánh cụt lạch bạch bước đi ngộ nghĩnh và vài chú hải cẩu Weddell đang nằm ườn sưởi chút ấm áp hiếm hoi trên bãi sỏi. Phía xa, không gian mở ra với những rặng núi tuyết trắng xóa chìm trong sắc xanh thẳm của bầu trời. Khối băng vĩnh cửu lầm lỳ vươn mình ra đại dương, đối lập hoàn toàn với những vách đá đen ngòm, sắc lẹm. Một khung cảnh hoang dã, nguyên sơ và bình yên đến lạ thường, nơi con người bỗng trở nên thật nhỏ bé, bước đi khẽ khàng như sợ đánh thức giấc ngủ nghìn năm của lục địa Nam Cực!
Tuy nhiên, điều mang lại cho tôi sự sững sờ lớn nhất lại không nằm ở những khối băng khổng lồ, những chú chim cánh cụt hay bầy hải cẩu béo mập. Thu hút ánh nhìn của tôi là những mảng màu xanh lục, vàng cam rực rỡ ngoan cường bám chặt trên các vách đá cằn cỗi và luồn lách vươn lên giữa những viên sỏi vô tri. Cảm giác ngạc nhiên xen lẫn tò mò dâng lên mãnh liệt. Sự sống ở vùng đất có khí hậu khắc nghiệt bậc nhất hành tinh này không hề dễ dàng, tôi tự hỏi: vậy chúng đã sinh tồn bằng cách nào?
Mang theo sự thắc mắc đó, tôi tìm đến một hướng dẫn viên trên tàu Albatros để hỏi chuyện. Anh ấy đã nở một nụ cười rạng rỡ và say sưa tận tình giải thích cho tôi về sự mong manh nhưng ngoan cường tột độ của những "bụi cây bé tí" kia: đó chính là hệ rêu và địa y dạng sợi. Anh khẽ nói, để có một bụi địa y dạng sợi với kích thước to bằng chừng này tại vùng cực, nó đã phải âm thầm chắt chiu sự sống bền bỉ hơn cả một đời người, vắt qua mốc thời gian hơn 100 năm tuổi. Thông tin ấy làm tôi choáng ngợp và lập tức tìm hiểu sâu hơn về một thế giới vi mô kỳ diệu.
Dưới góc nhìn sinh học, những mảng màu rực rỡ bám chặt trên phiến đá này chính là một phép màu vĩ đại của tạo hóa. Nếu ở đất liền, rêu và địa y lớn nhanh như thổi chỉ sau vài cơn mưa rào, thì ở hoang mạc băng giá này lại là một cuộc đấu tranh sinh tồn tàn khốc. Không có đất xốp, chẳng có giọt sương mai hay cơn mưa hiền hòa, nơi đây chỉ có những trận cuồng phong thấu xương, nền nhiệt âm gắt gao, sự khô hạn tột cùng và những tia UV xé toạc bầu khí quyển.
Ấy vậy mà, những thảm rêu xanh thẳm và cụm địa y sắc cam, sắc vàng kia lại bám trụ được. Chúng không có rễ cắm sâu, chẳng có hệ mạch dẫn nước. Địa y thực chất là sự cộng sinh hoàn mỹ: nấm vươn tơ bám chặt vào đá tảng để chống gió bão, tạo "ngôi nhà" giữ ẩm; còn tảo miệt mài chắt chiu từng hạt nắng hiếm hoi để quang hợp nuôi sống cả hai. Khi mùa đông tăm tối ập đến, chúng tự rút cạn nước, rơi vào trạng thái "ngủ đông" tuyệt đối để không bị vỡ vụn vì băng giá, lặng lẽ và kiên nhẫn chờ đợi tia nắng đầu tiên của mùa xuân. Một cụm địa y rực lên trong khung hình rất có thể đã nằm đó từ hàng trăm năm trước, âm thầm bám trụ từ thời những nhà thám hiểm đầu tiên còn chưa đặt chân đến. Chúng là những nghệ nhân kiên nhẫn nhất của thời gian, không bao giờ chịu khuất phục trước cái chết trắng.
Nếu nhìn thật kỹ, ta sẽ thấy những cấu trúc sợi mảnh mai, phân nhánh chằng chịt, bện vào nhau thành từng búi và đan xen chặt chẽ vào lớp rêu xanh rờn bên dưới. Đó chính xác là "chữ ký" của địa y dạng sợi (fruticose lichen), hay còn gọi là địa y dạng cành/bụi. Ở vùng cực, đại diện nổi tiếng nhất của chúng thường là chi Usnea (người ta hay gọi một cách đầy chất thơ là "râu băng" - ice beard). Sự chuyển đổi màu sắc từ xanh lục sang cam cháy, nâu sậm hay phớt tím không phải là dấu hiệu héo úa, mà là lúc chúng đang "mặc áo giáp". Đó là những sắc tố đặc biệt được tiết ra để làm "kem chống nắng", hấp thụ và tản đi lượng tia cực tím (UV-B) độc hại dội xuống qua lỗ thủng tầng ozone, bảo vệ các tế bào tảo mỏng manh bên trong.
Không chỉ có áo giáp chống nắng, "khu rừng thu nhỏ" này còn sở hữu những siêu năng lực để phá giải bài toán khát nước giữa lòng đại dương băng giá:
1. Hóa thân thành "chiếc bọt biển" siêu thấm hút: Thiếu đi bộ rễ, cấu trúc sợi chằng chịt đóng vai trò như một miếng bọt biển khổng lồ. Chỉ cần một chút sương mù mỏng manh dạt vào bờ, hay hơi nước lơ lửng trong không khí, mạng lưới sợi nấm sẽ ngay lập tức "bắt" lấy và ngậm nước trực tiếp qua bề mặt với tốc độ đáng kinh ngạc.
2. Lợi dụng "hơi ấm của đá" tạo vi khí hậu: Rêu và địa y thường khôn ngoan bám chặt vào những vách đá sẫm màu để hấp thụ bức xạ mặt trời. Nhiệt lượng nhỏ bé tích tụ trong đá đủ sức làm tan chảy một màng băng tuyết cực mỏng ngay dưới chân thảm rêu, tạo ra một "ốc đảo nước ngọt" siêu vi mô để chúng nhâm nhi mà không bị đóng băng trở lại.
3. Tuyệt chiêu "vắt kiệt bản thân" để chiến thắng cái chết: Khi thời tiết trở nên quá khô hoặc băng giá bao phủ, chúng sẽ kích hoạt trạng thái ngưng đọng sự sống (Cryptobiosis), chủ động vắt kiệt đến 90% lượng nước trong cơ thể để các tinh thể băng không thể đâm rách tế bào. Ở trạng thái giòn tan này, chúng chịu đựng được nhiệt độ âm hàng chục độ C suốt nhiều tháng, để rồi bừng tỉnh và tiếp tục quang hợp chỉ trong vòng 20 phút khi giọt tuyết đầu xuân tan chảy.
Khung hình nhỏ bé đã thu trọn vẹn một hệ sinh thái vi mô kiên cường bậc nhất. Nơi đó, sự sống không chống lại sự khắc nghiệt, mà học cách nhảy múa cùng nó, chắt chiu từng tia nắng, từng hơi nước để tồn tại xuyên thế kỷ. Một sự hợp tác cộng sinh tuyệt đẹp, nơi một bên dang tay làm lá chắn để bảo vệ bầu sữa nuôi sống cả hai. Bạn thấy câu chuyện về thiên nhiên ở Nam Cực có vĩ đại không?
Trương Trần- Hay Tour
